donderdag 27 december 2012

Geest en stof

De kerstdagen liggen al weer achter ons. Oud en nieuw staat voor de deur. Maar laten we voordat het nieuwe jaar begint nog eens terugblikken op het kerstfeest. We vierden dat God incarneerde in Jezus. Maar hoe is dat mogelijk? Welnu, als God een lichaamsloze geest is, dan is het denkbaar dat God een verbinding aanging met een stoffelijk lichaam. “Maar dat veronderstelt dat geest los van materie kan bestaan!”, zullen velen uitroepen, om daar onmiddellijk aan toe te voegen dat dit “een volstrekt achterhaalde opvatting” is. Is dit werkelijk het geval?

Is bewustzijn zelf stoffelijk?
Wie denkt dat bewustzijn niet zonder materie kan bestaan heeft iets uit te leggen. Want waarom zou dat immers niet mogelijk zijn? Een veelgehoord antwoord is dat mentale toestanden identiek zijn aan materiële toestanden: geest is materieel. De veronderstelling dat onze gedachten, gevoelens en gewaarwordingen identiek zijn aan groepjes vurende neuronen is echter absurd. Geen mens kan oprecht geloven dat subjectieve ervaringen of innerlijke gevoelens, zoals het ruiken van de geur van verse koffie, het zien van een heldere blauwe lucht of het beleven van verliefdheid, restloos gelijk zijn aan groepjes bewegende materiedeeltjes. Zo kan ik enthousiast zijn, opgelucht zijn, pijn voelen, dagdromen, maar mijn neuronen kunnen dat niet. En inderdaad hebben groepjes vurende neuronen allerlei eigenschappen die onze mentale toestanden niet hebben, zoals massa, volume, dichtheid en een ruimtelijke vorm, terwijl omgekeerd mentale toestanden allerlei eigenschappen hebben die groepjes vurende neuronen niet hebben, zoals intentionaliteit, begrip, betekenis en logische relaties. Maar dan kunnen mentale toestanden niet identiek zijn aan materiële toestanden.

Wordt bewustzijn door stof geproduceerd?
“Geen nood”, zal men meestal tegenwerpen, “we hoeven niet aan te nemen dat geest en stof hetzelfde zijn. Het is voldoende om te beweren dat bewustzijn altijd een materiële drager moet hebben omdat mentale toestanden worden geproduceerd door materiële toestanden”. Ook dit is nogal een uitspraak. Wij kunnen ons namelijk op geen enkele wijze een voorstelling maken van de wijze waarop onbewuste stof überhaupt in staat zou zijn om bewustzijn te produceren. Hoe zou louter bewegende materie immers ooit zoiets als subjectieve innerlijke ervaringen kunnen voortbrengen?

Wie bovendien de gevolgen nagaat van de claim dat onze geest wordt geproduceerd door stof, kan niet anders dan concluderen dat deze claim zeer problematisch is. Vanuit het derde persoonsperspectief van de materie komen we namelijk nooit uit bij het eerste persoonsperspectief van onze geest. En wie bij de neuronen aanvangt komt nooit meer uit bij het geheel, bij de rijke en betekenisvolle context van de wereld waarin wij leven. We kunnen alles weten over de werking van onze neuronen, maar nooit leren we zo hoe het is om rood te zien of wat het betekent om naar Canada te emigreren.

Bovendien volgt uit het idee dat bewustzijn wordt voortgebracht door onbewuste stof dat onze geest slechts een bijverschijnsel is van causale materiële processen. Al onze handelingen worden dan immers door neuronen veroorzaakt zodat onze mentale toestanden nooit ergens de oorsprong van zijn! Ons bewustzijn is als de stoom die door een stoomlocomotief wordt uitgestoten: niet in staat om wat dan ook in gang te zetten. Als ik naar de keuken loop om een glas water te halen, dan is het feit dat ik dorst heb daarvan niet de oorzaak. Als ik wegren, dan is het feit dat ik bang ben voor een aanstormende tijger daar niet de oorzaak van. Als ik op mijn arm krab, dan is het feit dat ik jeuk voel daarvan evenmin de oorzaak. Kortom, ons besef dat wij ons eigen gedrag mentaal veroorzaken zou een illusie zijn. Dit gaat echter zó tegen ons zelfbesef in dat we deze conclusie alleen zouden moeten aanvaarden als daar hele goede redenen voor zijn. En het feit dat hersenwetenschappers nooit zijn gestuit op bewustzijn zonder hersenen is geen goede reden. Zij onderzoeken immers per definitie alleen hersenen. Zo is leven op andere planeten ook niet ineens onwaarschijnlijk omdat biologen alleen leven op aarde onderzoeken. Al met al is het dus redelijk te menen dat bewustzijn niet het product van stof is.

Dualisme
Maar dit leidt tot een wellicht verrassende conclusie. Als bewustzijn niet identiek is aan materie, en ook niet door stof geproduceerd kan worden, dan is bewustzijn een eigenstandige categorie, welke weliswaar met materie verbonden kan zijn, maar daarnaast ook los van materie kan bestaan. En laat God nu een treffend voorbeeld van een onafhankelijk bewustzijn zijn, van een lichaamsloze geest die tijdelijk een verband met stof aanging, zonder ermee samen te vallen of erdoor geproduceerd te zijn.

3 opmerkingen:

Theo Smit zei

Tja, Emmanuel, ik durf bijna niet eens meer te reageren, zo hecht logisch doortimmerd zit elke uiting van je ongeveer in elkaar. Het roept wel de vraag op: wat wil je met je blog? Doortimmerde verhalen en argumentaties horen in de vakbladen, ook al lukte het een keer via de blog de NYT te bereiken.

Het is de kinderen Gods als Prot en mij alvast niet gegeven, en veel van wat ik op filosofieblogs zag nav jouw denken, een en ander is ook voor anderen niet te matchen (ook een Kweetal en aliaspg niet). Tot nu toe heb je altijd gelijk!

Het zal zo zijn! Maar het kan op zijn Amsterdams gezegd weer niet waar wezen. Het mooie van die Boudry-bijeenkomst was dan weer dat je 'het kwaad' als het moeilijkste onderwerp typeerde (op het laatst, zeggend dat je er nog over dacht). Wie weet is dit dan een voorbereiding, die ik weer niet meteen begrijp. Maar neem van mij aan, dat eenieder die netjes en keurig op tijd naar bed gaat 'hoge waarden' ontwikkelt en ongetwijfeld de hoogste heldere denkkracht ontwikkelt, met of zonder God. God is meer een beslissing van spaarzaam leven?

Anders, hoe veel literatuur moet je buiten de eigen vakbekwaamheid wel niet lezen om zo ferm te zijn. In vakbladen moet de weerstand tegen de gedachten wat forser uitvallen?

Groet.

Emanuel Rutten zei

Beste Theo,

Reageer gerust! Jouw bijdragen stel ik altijd op prijs. Bovenstaande betreft een column voor ForumC. Voor het journal 'Philo' ben ik momenteel bezig met een paper over een specifiek gedeelte uit het meest recente boek van Herman Philipse. En dat is echt een heel stuk technischer ;-)

Het probleem van het kwaad acht ik inderdaad dermate belangrijk dat zij voor mij zelfs op gelijke hoogte staat met de vraag naar het zijn zelf. Lees bijvoorbeeld eens mijn artikel 'Over het Goddelijke bij George Bataille' (op emanuelrutten.nl), waarin ik tracht toe te denken naar een mogelijke oplossing.

Groet,
Emanuel

Anoniem zei

Beste Emanuel,
het is jammer dat de aloude discussie tussen het idealisme en het realisme, waarbij het materialisme al is afgehaakt is, geen input krijgt van de PI ( Phylosophy of Information)Een onderwerp dat juist op de UvA ( en niet bij Herman Philipse) erg actueel is. Dat zou de discussie interessanter maken.
Groet Jochem