Plato's anamnese en de kunst

Volgens Plato verkrijgen wij inzicht in het wezen van bijvoorbeeld het schone door ons dit te herinneren. En wij herinneren het ons door het aanschouwen van een schone gestalte. Kennis is bij Plato dus gegrond in herinnering en manifesteert zich als herkenning. Maar doet kunst niet precies dat? Ons helpen het uitgebeelde te herkennen en zo het wezen ervan te kennen? Toch ontzegt Plato de kunst deze cognitieve rol en bestempelt hij haar als louter schijn.

Plato begrijpt kunst namelijk als nabootsing en wijst haar af omdat kunstwerken volgens hem beelden van beelden zijn en daardoor te ver van de waarheid afstaan. Hij verwerpt kunst dus omdat zij onvoldoende in staat zou zijn een epistemische functie te vervullen. Zijn probleem met kunst is daarmee niet dat zij niets met waarheid van doen zou hebben, maar juist dat zij tekortschiet in het dienen van de waarheid. Maar wat nu als Plato zich vergist in de wijze waarop kunst haar epistemische functie vervult? Wat als kunst in dienst staat van de waarheid door deze oorspronkelijk te openbaren in plaats van haar nabootsend te representeren?

Vorm, inhoud en stof in de metafysica en retorica

In de metafysica van Aristoteles staat de vorm niet tegenover de inhoud. De vorm of het eidos van een ding betreft nu juist zijn wezen en bepaalt zo wat het ding is. De vorm is hier de inhoud en staat tegenover de onbepaalde inhoudsloze stof waaruit het ding bestaat. Hetzelfde geldt voor de retorica. De vorm van een oratie betreft de gehele gevormde inhoud ervan. Zij staat tegenover de stof van de oratie, namelijk haar materiële verwerkelijking in de stem en het fysieke optreden van de orator.

Wereldverstaan als zelfverstaan

Volgens mijn wereld-voor-ons kennisleer is dat wat wij de wereld noemen steeds de wereld zoals ervaren en gedacht door ons als mensen. Iedere vorm van verstaan van wereld is dus altijd al tegelijkertijd een vorm van zelfverstaan oftewel een wijze van het onszelf als mens begrijpen. Metafysica wordt zo een oefening in zelfbegrip. Een oefening in wat het betekent om mens te zijn. Hier ontmoeten metafysica, hermeneutiek en wijsgerige antropologie elkaar.

Nogmaals niet-epistemische waarheid

Hoewel Heidegger afstand neemt van waarheid als correspondentie met het zijnde, betreft zijn begrip van waarheid als openbaring van het zijn nog steeds een vorm van epistemische waarheid. Het gaat immers nog altijd om getrouwheid aan het zijnde in zijn onthulling en dus om recht te doen aan wat is. In mijn tweeluik Het Retorische Weten (Leesmagazijn, Amsterdam, 2018/2021) stel ik daarentegen een vorm van niet-epistemische waarheid voor die zelfs voorbijgaat aan de horizon van epistemische waarheid. Het gaat om ethische en affectieve resonantie. En dus om waarheid op het niveau van ethos en pathos in plaats van logos, zoals in het geval van epistemische waarheid. Niet-epistemische waarheid toont zich door persoonlijke transformatie en affectieve binding. Ze openbaart zich niet als inzicht, maar als een betrokken houding of levensstemming die werkt.

Het ding als kunstwerk

De ontologie van een concreet samengesteld ding, zoals ik deze in mijn dissertatie Towards a Renewed Case for Theism (2012) uitwerk, blijkt analoog te zijn aan Hans-Georg Gadamers ontologie van het kunstwerk zoals hij deze ontwikkelt in zijn magnum opus Waarheid en Methode (1960). Hiertoe hoeven we in Gadamers uiteenzettingen alleen ‘kunstwerk’ door ‘concreet samengesteld ding’, ‘uitvoering’ door ‘configuratie’ en ‘bedoelde betekenis’ door ‘vorm’ te vervangen. Ik geef een korte schets. Een concreet samengesteld ding bestaat door de tijd heen alleen in zijn afzonderlijke configuraties. Het is er uitsluitend als deze reeks van configuraties. Het ding bestaat op elk moment alleen als configuratie. Maar toch handhaaft het ding zichzelf in deze reeks van configuraties als telkens hetzelfde ding. Iedere configuratie is een herhaling van hetzelfde ding op grond van de vorm die in elke configuratie gelijkblijft. De vorm wordt in de configuraties gehandhaafd en gaat niet vooraf aan de configuraties. Er bestaat geen drager of identiteit achter de configuraties. De vorm van elke configuratie is een immanente norm van herhaling en daarom herhaalt iedere configuratie het ding. Dit is de dubbele structuur van het zijn van het concrete samengestelde ding.

Het veertiende argument

Onlangs plaatste ik hier een beknopt overzicht van de door mij ontwikkelde Godsargumenten. Al tellend kwam ik tot dertien argumenten. Niet echt een fraai aantal. Waren het er maar twaalf of veertien, dacht ik toen ik uitgeteld was. En wat blijkt? Ik was er nog één vergeten: mijn argument voor het bestaan van God vanuit het natuurlijk bewustzijn. Zie bijvoorbeeld p. 8 van de lezing hier of beluister hier mijn bespreking ervan. Het zijn er uiteindelijk dus veertien. Of nou ja - tenzij ik er ergens nóg een vergeten ben.

The semantic argument improved even more

The core premise of my semantic argument is an entailment consisting of an antecedent and a consequent. An early version of the core premise states that if two concepts have the same reference set, then they are identical. Over the last few years, I have been able to improve the core premise by weakening its consequent. By improving the core premise I mean rendering it more likely to be true. Introducing a weaker consequent indeed improves the core premise, since it renders it less demanding and thus increases its plausibility.

As I have shown in the linked paper, rather than claiming as a core premise that, for any two concepts, sameness of reference sets entails sameness of meaning, it suffices for the derivation of the semantic argument's conclusion—namely, that there are no contingent universal properties—to claim that sameness of reference sets entails that it is a conceptual (and thus necessary) truth that the references of the two concepts coincide. Moreover, I have shown that it is in fact already sufficient to claim merely that sameness of reference sets entails that, necessarily, the references of the two concepts coincide. This is the core premise in its current form. In all cases, the scope of the concepts is restriced to concepts with existential import that correspond to properties that are both positive and attaching.

A further way of improving the core premise is to strengthen its antecedent rather than weaken its consequent. Indeed, a stronger or more demanding antecendent further increases the plausiblity of the core premise. This is precisely the strategy I propose to adopt here in order to improve the core premise even more. Rather than requiring, as the current antecedent does, that two concepts have the same reference set, I introduce a significantly stronger antecedent condition. To this end, I first introduce some terminology.

Let S be a set of concepts. Define D(S) as the set obtained by replacing each complex concept in S with its component concepts. For example, D({object, blue car}) = {object, blue, car} and D({sandbeach, blue}) = {sand, beach, landform, blue}. Moreover, define R(S) as the union of the references of the concepts in S. The current core premise of the semantic argument can be stated as follows. Let S1 and S2 be two concepts. If R(D({S1})) = R(D({S2})), then, necessarily, the references of S1 and S2 coincide.

The proposed even more improved version of the core premise is obtained by replacing the current antecendent—namely, R(D(S1)) = R(D(S2))—with the following recursively defined infinite conjunction of propositions:

R({S1}) = R({S2}), and
R(D({S1})) = R(D({S2})), and
R(D(D({S1}))) = R(D(D({S2}))), and
R(D(D(D({S1})))) = R(D(D(D({S2}))))
and so on ad infinitum.

This new antecedent contains the current core premise's antecedent as its second conjunct and is thus stronger than the antecedent of the current core premise. It can be stated more compactly as

R(D^n({S1})) = R(D^n({S2})) for all natural numbers n,
where D^0(S)=S and D^(n+1)(S)=D(D^n(S)).

The resulting further improved core premise thus states that if the above more demanding antecedent condition obtains, then the references of S1 and S2 necessarily coincide. As can be shown by verifying the derivation of the semantic argument's conclusion in the linked paper above, this even more improved core premise still entails the conclusion of the semantic argument. Therefore, the semantic argument itself is improved even more.

Moreover, I take it that the intuition underlying the even more improved core premise is more compelling than the intuition underlying its predecessor. Consider two concepts that are not only compared at the level of their component concepts, but are recursively decomposed ad infinitum into their constituent concepts at every level of conceptual decomposition. Suppose that, at each such level, the unions of the references associated with the corresponding decomposed constituent concepts of both concepts coincide exactly. Under these conditions, it is plausible that the two concepts in question are identical, or at least necessarily have the same reference.

This is precisely the claim expressed by the further improved core premise. Shifting from a single-level comparison of reference sets to a fully recursive decomposition of constituent concepts at each level of decomposition, substantially reduces the space for potential counterexamples. Indeed, exhaustive referential coincidence at every level of conceptual analysis appears to leave no room for genuine conceptual divergence. Therefore, the intuitive reason to accept the newly proposed core premise is significantly stronger than the intuitive reason to accept its predecessor. The same thus holds for accepting the semantic argument's conclusion.