woensdag 15 juli 2009

Arche (grond, oorsprong)

Vele filosofen hebben de wereld herleid tot een absoluut onvoorwaardelijk eerste beginsel dat geldt als de ultieme laatste grond ofwel de uiteindelijke oorsprong van de werkelijkheid. Aristoteles spreekt van de 'arche geneseos' en Plato heeft het in dit verband over 'het ene'. Ook de latere neo-platonisten zoals Plotinus en Porphyrius spreken over 'het ene'. De negentiende eeuwse duitse idealisten zoals Fichte, Schelling, Schiller en Hegel noemen het eerste beginsel van al dat is eenvoudigweg 'het absolute' of 'het ultieme'. Monotheïsten spreken over 'god' en presocraten zoals Anaximander noemen de laatste onvoorwaardelijke oorsprong van de wereld 'het apeiron'.

Iemand als Rudolf Otto spreekt over het 'mysterium tremenda majestas et fascinans' en ook wel over het 'numineuze' of het 'sacrale'. Hiermee wil Otto vooral uitdrukken dat de laatste onvoorwaardelijke ultieme grond van de werkelijkheid voor ons een diep mysterie ofwel een ontzagwekkende geheimenis is. Vanuit dit perspectief beschouwd zouden we zelfs moeten zeggen dat het eerste beginsel van de wereld niet bestaat! Het predikaat 'bestaan' is immers een predikaat dat toekomt aan de concrete objecten in de ons omringende wereld, zoals atomen, moleculen, tafels en stoelen. De absolute allerlaatste grond van de werkelijkheid ofwel 'het ultieme' is echter van een volstrekt andere orde dan de objecten in onze leefwereld. Niets voor niets spreekt Otto daarom over de oorsprong van de wereld als het 'ganz andere'. Plato drukt dit inzicht ook uit wanneer hij stelt dat 'het ene' geen zijnde is, maar juist gelegen is 'aan gene zijde van het zijn'. We kunnen van het ultieme onwaardelijke beginsel van de werkelijkheid dus inderdaad niet zeggen dat het 'is' of dat het 'bestaat'. Zo beschouwd drukt de uitspraak 'God bestaat niet' een diep waarachtig inzicht uit over het wezen ofwel de aard van de uiteindelijke allerlaatste onvoorwaardelijke oorsprong van de wereld.

Een mens die zegt 'God bestaat' ziet de absolute grond ofwel oorsprong van de werkelijkheid dus nog teveel als een voor ons verstand begrijpbare en toegankelijke categorie waarop predikaten als 'zijn' of 'bestaan' van toepassing zijn. Een dergelijk persoon mist daarom het vereiste inzicht in de metafysische diepte van het eerste beginsel van de wereld. Hij of zij doet immers geen recht aan het radicaal mysterieuze ofwel de ondoorgrondelijke geheimenis van de ultieme oorsprong van de werkelijkheid. De oorsprong van de werkelijkheid is namelijk geen voorwerp waarvan we kunnen zeggen 'dat het bestaat'. De onvoorwaardelijke grond van de wereld is het 'volstrekt andere' en precies daarom is geen enkel menselijk predikaat op haar van toepassing, zelfs niet het predikaat 'bestaan' of 'zijn'. Van een stoel of atoom kunnen we zeggen dat deze bestaat, van de ultieme onvoorwaardelijke oorsprong van de wereld is het echter kortzichtig om te zeggen 'dat het bestaat'. De ultieme oorsprong van de werkelijkheid laat zich niet goed vangen in dergelijke antropomorfe, al te menselijke, aanduidingen.

Het absolute eerste beginsel van de werkelijkheid blijft voor ons verstand dus een volstrekt ondoordringbaar mysterium ofwel een allesoverweldigend fascinerend geheim. De mens is echter een affectief wezen dat naast verstand ook over gevoel beschikt. Zo ben ik van mening dat we in de sublieme ervaring iets van de 'arche geneseos' kunnen doorvoelen dat met ons verstand onmogelijk meegemaakt kan worden. Hierbij doel ik met name op het 'subject-karakter' van de oorsprong van de wereld en het hiermee samenhangende gegeven van het als mens 'relationeel betrokken kunnen zijn' op het absolute. In en door de ervaring van het sublieme (verhevene) ervaren we voor héél even de nabijheid van de ultieme onvoorwaardelijke grond van al dat is. De sublieme ervaring is precies daarom een grenservaring die samenvalt met de ervaring van het heilige ofwel sacrale. We zijn hier mijlenver verwijderd van een restloos positief naturalistisch denken dat de werkelijkheid niet anders kan en wil zien dan als een immanente verzameling van op elkaar inwerkende materiële entiteiten.

In mijn filosofische bijdragen over 'het sublieme bij Longinus', 'het heilige bij Otto' en 'het heilige bij Bataille' (te vinden op http://www.gjerutten.nl/) ga ik dieper in op de relatie tussen het sublieme, het sacrale en de arche geneseos (i.e. de laatste onvoorwaardelijke oorsprong ofwel grond van de werkelijkheid).

3 opmerkingen:

Religieus zei

Hoi G.J.E.

Een erg leuk blog! Zeer aangenaam om te lezen.

Ken je dit blog toevallig?

http://delachendetheoloog.web-log.nl/

Hartelijke groet,
Religieus.

Theo Smit zei

Beste Emanuel,

Omdat dit je eerste stuk is op je eigen blog (en een niet onbelangrijk ) is het te overwegen of je de laatste alinea

[In mijn filosofische bijdragen over 'het sublieme bij Longinus', 'het heilige bij Otto' en 'het heilige bij Bataille' (te vinden op http://www.gjerutten.nl/) ga ik dieper in op de relatie tussen het sublieme, het sacrale en de arche geneseos (i.e. de laatste onvoorwaardelijke oorsprong ofwel grond van de werkelijkheid).]

misschien nog aanpast (als dat 'technisch' kan).

Misschien eerst de algemene link http://www.gjerutten.nl en dan de drie stukken die je precies op het oog hebt, want er staan er intussen meer waarnaar ze zouden kunnen verwijzen en met iets andere titels.

In principe kun je dat natuurlijk niet steeds doen, bij een blog, maar bij deze allereerste is het wel een overweging waard?

Theo Smit zei

Beste Emanuel,

Modern, en daarom hier en daar oppervlakkiger/ onjuister dan de bedoeling, maar er wordt ook steeds aan gewerkt, is de Wiki.

Ten aanzien van het overlijden van de moeder van Bataille, staat in het 'begrijpelijke' en voor/ in jouw denken 'belangrijke' stuk over Bataille, waar je in je eerste blog al naar verwijst,iets, wat in elk geval niet correspondeert met de huidige weergave in Wiki.

"Zijn moeder, psychisch instabiel en suïcidaal, zou niet veel later na de dood van zijn vader eveneens omkomen door zichzelf van haar leven te beroven."

Volgens Wiki zou dat pas in 1930 gebeuren. (Bataille is dan: 33 of 32). De 'verwezing' van het kind Bataille door de 'zorg' over zijn 'labiele' moeder zal dan nog anders op de psyche hebben kunnen uitwerken?!

In elk geval even verder checken, die zin!

Doet verder niet af aan je tekst, aan de 'intentie' van je tekst. Ik denk dat ik het geheel van 30 pagina's ongeveer wel snap bij 'inleving' in de Ander, die een 'compleet' wereldbeeld probeert te vormen.

Hoe ik hier nu weer terechtkwam? Nou ja, iemand moest me die Heidegger toch een beetje kunnen uitleggen, ooit nog. Het lijkt me steeds meer dat je er 'ook' 'gevoel' voor moet hebben ontwikkeld, naast een soort strak kunnen redeneren, op de schouders van Reuzen.

Dus ik ben maar even 'opnieuw' begonnen met je te 'lezen' (proberen te begrijpen). Het kattenluikje naar het 'goddelijke, sacrale, heilige, sublieme, mystieke' via de 'ervaring' blijven wel N=1 studies, hoe 'betrouwbaar' in gevallen van jou en Jan en Taede ook.

Inderdaad, argumenten, geen bewijs, dat leveren we niet, en dat heeft men te accepteren.

Armin van Buren is God (of Christus) geworden in de behoefte om in contact te komen (nu 22.39) met het Zijn. Zijn 'armgebaren' deden 'chistelijk' aan. Het blijft een Hollander.

Groet.