De tafel als uitbeelding

Bij Plato is een tafel een tafel omdat zij naar de Idee van tafelheid is gevormd en zo een beeld ervan kan zijn. De tafel is als beeld een uitbeelding van de Idee tafel. Gadamer stelt dat in de uitbeelding het uitgebeelde verschijnt en in deze verschijning aanwezig is. Het oerbeeld tafel is dus met het zijn van de tafel als beeld ervan zelf aanwezig. En dan niet immanent zoals bij Aristoteles, maar als verschijnende presentie. Het oerbeeld presenteert zich in het beeld: het komt mee in zijn manifestatie en laat zich in het beeld als transcendente maat zien.

Twee fatale reducties

De retorisch-humanistische traditie begrijpt volgens Gadamer de sensus communis als (1) een vorm van kennis die (2) zowel bepalende als reflecterende oordeelskracht, gemeenschappelijke oordelen en gedeelde beoordelingsprincipes omvat, en die (3) zich uitstrekt over het theoretische, praktische en esthetisch-teleologische domein. Kant reduceert deze rijke sensus communis tot louter reflecterende oordeelskracht binnen het esthetisch-teleologische domein, die bovendien geen kennis meer oplevert.

Deze gereduceerde sensus duidt Kant voor specifiek de sfeer van het esthetische aan met smaak. Het smaakoordeel is voor Kant niet meer dan een reflecterend oordeel over wat schoon of subliem is. Volgens Gadamer doet Kant daarmee ook de smaak tekort. Oorspronkelijk duidt smaak namelijk op een kenvermogen dat berust op het reflecterende oordeelsvermogen en zich beweegt binnen zowel het esthetische als praktisch-zedelijke domein.

Oordeelskracht

Zowel de retorisch-humanistische wijsheidstraditie als de theoretische schoolgeleerdheid bedienen zich van oordeelskracht. Reflecterende oordeelskracht maakt immers een inherent onderdeel uit van de retorische sensus communis, terwijl deze sensus ook heus wel eens een huis als huis herkent. Precies deze laatste bepalende oordeelskracht is ook onmisbaar voor de discursieve rede omdat theoretische redeneringen uiteindelijk op gegeven gevallen moeten worden toegepast.

VU-bijeenkomsten over Gadamers Waarheid en Methode: Opnamen (Deel I)

In de afgelopen periode heb ik op de Vrije Universiteit drie zittingen verzorgd voor masterstudenten en promovendi filosofie en theologie over een groot deel van Deel I van Hans-Georg Gadamers monumentale werk Waarheid en Methode. Hoofdlijnen van een filosofische hermeneutiek. De opnamen van deze bijeenkomsten heb ik hieronder beschikbaar gemaakt.

Eerste zitting: Het transcenderen van de esthetische dimensie (tot en met “De interesse in het natuurschoon en het kunstschoon”)
Opname 1
Opname 2

Tweede zitting: De relatie tussen smaak en genie (tot en met “Het dubieuze van de esthetische vorming”)
Opname 3
Opname 4

Derde zitting: Kritiek op de abstractie van het esthetisch bewustzijn (tot “De temporaliteit van het esthetische”)
Opname 5
Opname 6

Ontisch denken is abstract denken

Ontisch denken bestaat erin het bijzondere geval onder een vast en vooraf bepaald begrip te subsumeren. Daarbij wordt het bijzondere slechts gezien als instantie van het bepaalde begrip en verliest het elke eigen concreetheid. Het begrip is dan allesbepalend: het bijzondere geldt alleen nog als voorbeeld ervan en is daarin volledig geabstraheerd. Zou het bijzondere méér zijn dan een instantie van het gegeven begrip, dan zou het een eigen concreetheid meebrengen en zou het begrip zelf niet langer gesloten zijn en vaststaan, maar door het geval mede worden bepaald en veranderd. Het begrip waaronder het concrete geval wordt gesubsumeerd is dan onbepaald. In dat geval verlaten we het ontische denken en de loutere abstractie. Ontisch denken is dus abstract denken. Concreet denken daarentegen is een stap voorbij het ontische, in de richting van het ontologische, omdat het het bijzondere niet volledig in het begrip laat opgaan, maar het laat meewegen in wat het begrip zelf betekent.

Ervaren en denken binnen de wereld zoals zij voor ons is

Wanneer we een boom waarnemen - en dus iets voor ‘waar’ nemen, namelijk dat daar een boom staat - zijn we altijd al door het woord ‘boom’ heengegaan. We ervaren altijd iets als iets. Ons ervaren heeft van meet af aan een ‘opvatten als’ structuur. Onze ervaring is dus steeds al conceptueel geladen. Een vermeende zuivere onbemiddelde directe ervaring is dan ook een onhoudbare onthechte abstractie. En precies omdat al onze ervaring altijd al conceptueel geladen is en we zonder concepten geen enkele indruk ‘als iets’ kunnen ervaren, zijn onze concepten - en daarmee de woorden van onze taal - constitutief voor wat we ‘wereld’ noemen. Hier is geen ontsnappen aan. Dit geldt bovendien niet minder voor ons denken dan voor ons ervaren, en het geldt niet minder voor bomen dan voor bommen en voor natuurwetenschappelijke formules zoals E=mc2. We zitten altijd al en voorgoed in het ‘voor ons’. Natuurlijk mogen we wel hopen dat de-wereld-voor-ons hetzelfde is als de wereld-in-zichzelf. Maar meer dan hopen zal het nooit worden omdat we nimmer toegang hebben tot het ‘op zichzelf’ van de-wereld-voor-ons. Kortom, in ons ervaren én in ons denken neemt de wereld noodzakelijk de vorm aan van ons ervaren en denken. Nooit zullen we daarom weten in hoeverre deze vorm de-wereld-in-zichzelf, het absolute, perfect weerspiegelt of juist hopeloos vervormt. Daarnaast vertrekt iedere verwoede poging tot deconstructie of ontmaskering van het menselijk ervaren en denken als onvolledig of vals hoe dan ook noodzakelijkerwijs vanuit onze menselijke, al te menselijke ervaring en ons menselijk, al te menselijke denken. Het ‘voor ons’ houdt zo onvermijdelijk epistemisch het uiteindelijke primaat.

Het Kantiaanse schoonheidsoordeel: niet ontisch, maar daarom nog niet ontologisch

Het Kantiaanse schoonheidsoordeel is geen ontisch oordeel. Ten eerste wordt de schoon bevonden zaak niet onder begrippen gesubsumeerd. Een begripsmatige fixatie ontbreekt. Het oordeel is reflecterend en niet constitutief. De door het verstand aangereikte begrippen dansen slechts mee in het vrije spel van verstand en verbeelding. Maar ondanks dit niet-ontische karakter is het schoonheidsoordeel nog niet ontologisch. Kant blijft het schoonheidsoordeel vanuit de subjectiviteit begrijpen door het te funderen in de structuur van het menselijk kenvermogen. Er is bovendien geen sprake van een waarheidsgebeuren waarbij het zijn zich toont. Daarnaast ontbreekt elke rol voor taal en geschiedenis. Zo blijft het schoonheidsoordeel, hoewel het het ontische denken overwint, toch binnen de horizon van het ahistorisch subjectivisme en bereikt het niet het ontologische zijnsverstaan dat Heidegger voor ogen staat.